Nadzwyczajni szafarze Komunii Świętej

INSTRUKCJA W SPRAWIE FORMACJI I SPOSOBU

WYKONYWANIA POSŁUGI NADZWYCZAJNEGO SZAFARZA KOMUNII ŚW.

W ARCHIDIECEZJI POZNAŃSKIEJ

 

 

 

W nawiązaniu do ustalonych przez Konferencję Episkopatu Polski w dniu 2 maja 1990 roku ogólnych warunków umożliwiających powołanie nadzwyczajnych szafarzy Komunii świętej i Instrukcji Konferencji Episkopatu Polski w sprawie formacji i sposobu wykonywania posługi nadzwyczajnych szafarzy Komunii Św. z dnia 22 czerwca 1991 r., oraz wskazań Konferencji Episkopatu Polski z dnia 9 marca 2006r., wydaję następującą instrukcję obowiązującą na terenie Archidiecezji Poznańskiej.

DOBÓR, PRZYGOTOWANIE I FORMACJA NADZWYCZAJNYCH SZAFARZY KOMUNII ŚW.

I. Dobór kandydatów

1. Arcybiskup Poznański może powoływać mężczyzn do posługi nadzwyczajnego szafarza Komunii św. w wieku 25-65 lat. Do tej posługi mogą też być powołane siostry zakonne i niewiasty życia konsekrowanego we własnych domach zakonnych do udzielania Komunii Św. chorym. Dyspensy od wieku, jeśli zaistnieje uzasadniona potrzeba, udziela Ordynariusz diecezji.

2. Kandydaci muszą odznaczać się następującymi przymiotami:

a) wyróżniać się dojrzałością w wierze, a zwłaszcza odznaczać się zdrową pobożnością eucharystyczną i intensywnym życiem sakramentalnym;
b) prowadzić wzorowe życie moralne i być solidnym w życiu małżeńskim, rodzinnym, zawodowym i sąsiedzkim;
c) posiadać odpowiednie kwalifikacje intelektualne i przynajmniej ponadpodstawowe wykształcenie;
d) aktywnie uczestniczyć w życiu parafialnym i cieszyć się poważaniem duchowieństwa i wiernych;
e) odznaczać się sprawnością psychiczną i fizyczną, a także innymi pozytywnymi cechami charakteru jak: otwarta i służebna postawa wobec drugich, serdeczność oraz łatwość nawiązywania kontaktów z osobami chorymi i w podeszłym wieku.

3. Liczba nadzwyczajnych szafarzy Komunii św. w parafii zależy od jej wielkości, liczby osób chorych i w podeszłym wieku, oraz liczby odprawianych Mszy św., przy założeniu, że szafarz nadzwyczajny powinien usługiwać zasadniczo podczas jednej Mszy św. w ciągu dnia, po której udaje się do chorych z Komunią Św. Liczba nadzwyczajnych szafarzy winna być taka, by była możliwość zastępstwa w wypadku choroby lub wyjazdu poza parafię.

II. Studium przygotowawcze

1. Posługa nadzwyczajnego szafarza Komunii św. wymaga odpowiedniego przygotowania, dlatego przed otrzymaniem upoważnienia od Arcybiskupa Poznańskiego, kandydat zobowiązany jest do ukończenia studium przygotowawczego.

2. Studium przygotowawcze odbywać się będzie pod kierunkiem Archidiecezjalnego Duszpasterza nadzwyczajnych szafarzy Komunii Św.

3. Wskazane jest, aby każdy dzień szkolenia rozpoczynał się lub kończył Mszą św. 1, z możliwie pełnym udziałem służby liturgicznej.

4. Czas trwania studium zależeć będzie od częstotliwości spotkań formacyjnych kandydatów. Opracowany przez Komisję Episkopatu do spraw Liturgii i Duszpasterstwa Liturgicznego projekt programu formacyjnego wymaga przynajmniej 5 spotkań trwających kilka godzin lekcyjnych.

5. Podczas studium przygotowawczego należy omówić następujące zagadnienia:

a) poprawna wizja liturgii; znaczenie liturgii w życiu Kościoła, miejscowej wspólnoty parafialnej i w życiu osobistym,
b) obecność Chrystusa w liturgii; różne sposoby tej obecności: w zgromadzeniu liturgicznym, w słowie Bożym, w Eucharystii i innych znakach sakramentalnych, w osobie odprawiającego kapłana,
c) teologia zgromadzenia liturgicznego i podział funkcji; udział świeckich w liturgii,
d) posługa nadzwyczajnych szafarzy Komunii św.: znaczenie, przygotowanie, upoważnienie biskupa, prawa i obowiązki,
e) chrześcijański wymiar niedzielnego świętowania, uzasadnienie niedzielnego uczestnictwa we Mszy św.: współczesne możliwości i zagrożenia,
f) podstawowe zagadnienia z teologii Eucharystii: Pamiątka, Ofiara, Uczta: czynne, świadome i owocne uczestnictwo; struktura Mszy św. i ważniejsze elementy (śpiewy, czytania, modlitwy, obrzędy),
g) warunki owocnego przyjmowania i godnego udzielania Komunii św.,
h) pobożność eucharystyczna i kult Chrystusa Pana w Najświętszym Sakramencie poza Mszą świętą,
i) czynności nadzwyczajnych szafarzy podczas Mszy św. i zanoszenie Komunii św. chorym; duszpasterstwo chorych w parafii i w szpitalach,
j) świadomość chrzcielna i znaczenie pokuty w życiu chrześcijanina.
k) świeccy w życiu Kościoła,
l) znaczenie modlitwy w życiu człowieka i różne jej formy; elementy Liturgii Godzin.

6. Każdemu spotkaniu formacyjnemu winny towarzyszyć ćwiczenia praktyczne.

7. Studium przygotowawcze kończy bezpośrednie przygotowanie do promocji na nadzwyczajnego szafarza Komunii Św., ale nie kończy formacji, która winna być permanentna.

8. Przed otrzymaniem upoważnienia kandydaci odprawiają dzień skupienia.

9. Koszty związane z uczestnictwem w studium przygotowawczym i w innych spotkaniach modlitewno-formacyjnych ponosi zasadniczo parafia.

III. Formacja permanentna

1. Studium przygotowawcze ma charakter wprowadzający. Dalsza systematyczna formacja pozwoli nadzwyczajnym szafarzom Komunii św. lepiej zrozumieć znaczenie ich posługi, jej wpływ na głębię wiary i jakość życia z wiary, a także zdynamizuje ich działalność apostolską w parafii. Taka stała formacja winna odbywać się zarówno na poziomie parafialnym, rejonowym i ogólnodiecezjalnym.

2. Proboszcz parafii, jako odpowiedzialny za właściwy rozwój i formację służby liturgicznej swojej parafii, powinien zadbać, aby nadzwyczajni szafarze Komunii św. regularnie uczestniczyli w spotkaniach modlitewno-formacyjnych.

3. Innym sposobem dalszej formacji są organizowane przez Archidiecezjalnego Duszpasterza nadzwyczajnych szafarzy Komunii Św. kwartalne spotkania w wyznaczonych miejscach Archidiecezji Poznańskiej, o których terminie zainteresowani są powiadamiani pół roku wcześniej. Każdy nadzwyczajny szafarz Komunii Św. uczestniczy w tak prowadzonej formacji permanentnej. Tylko choroba może usprawiedliwić nieobecność.

4. Program stałej formacji obejmuje problematykę teologiczno-pastoralną. Każde spotkanie kwartalne obejmować będzie dwie zasadnicze części: pierwszą wypełni wspólna adoracja Najświętszego Sakramentu i okazja do sakramentu pojednania; drugą wykład z ustalonego programu formacji permanentnej dla nadzwyczajnych szafarzy Komunii Św. Pożyteczna będzie też wymiana doświadczeń w czasie spotkań rejonowych, zwłaszcza co do Komunii św. chorych i związanych z nią odwiedzin domowych. W czasie tych spotkań wskazywać należy również na inne możliwości pracy apostolskiej w parafii, m.in. praca w grupach młodzieżowych, pomoc w duszpasterstwie stanowym i zawodowym, pomoc w katechezie i przygotowaniu sakramentalnym przed I Komunią św., bierzmowaniem czy zawarciem małżeństwa, a także aktywna działalność w pracy charytatywnej lub w innych przedsięwzięciach duszpasterskich.

5. Pomocą we własnym uświęcaniu i posłudze nadzwyczajnego szafarza Komunii Św. będą trzydniowe rekolekcje adwentowe i wielkopostne. Mając na uwadze, że wszyscy nadzwyczajni szafarze uczestniczą w rekolekcjach każdego roku w swoich parafiach lub we wspólnotach, do których należą, wyznaczam, by każdy nadzwyczajny szafarz uczestniczył w rekolekcjach organizowanych dla nadzwyczajnych szafarzy Komunii Św. w Archidiecezji Poznańskiej przynajmniej raz na trzy lata.

6. Mając na uwadze rodziny nadzwyczajnych szafarzy, które współuczestniczą w ich posłudze, organizowane będą spotkanie opłatkowe, które dadzą okazję do wspólnej modlitwy nie tylko nadzwyczajnym szafarzom ale także ich rodzinom. Będzie to również okazja do spotkania, wymiany doświadczeń i wzajemnego ubogacania się.

7. Nad stałą formacją nadzwyczajnych szafarzy Komunii św. czuwa mianowany przez Arcybiskupa Poznańskiego specjalny duszpasterz, przy współpracy z Archidiecezjalną Komisją Liturgiczną. Do jego zadań należy organizacja studium przygotowawczego i innych spotkań modlitewno-formacyjnych o zasięgu ponadparafialnym, a także troska o literaturę i inne materiały szkoleniowe jak: skrypty, instrukcje, kasety video, itp.

8. Kuria Arcybiskupia prowadzi dokumentację nadzwyczajnych szafarzy, zawierającą każde kolejne upoważnienie, a także obecność na dniach skupienia i rekolekcjach oraz inne uwagi.

 

POWOŁANIE NADZWYCZAJNYCH SZAFARZY KOMUNII ŚW. I WPROWADZENIE DO POSŁUGI

IV. Upoważnienie udzielane przez Arcybiskupa Poznańskiego do pełnienia posługi nadzwyczajnego szafarza Komunii świętej

1. Kościół ze swej natury jest hierarchiczny, stąd jedynie biskup diecezjalny jest szczególnym szafarzem tajemnic Bożych, zwłaszcza Eucharystii. On też jest stróżem całego życia liturgicznego w powierzonym mu Kościele lokalnym 2. W oparciu więc o prawo kanoniczne tylko biskup diecezjalny może powołać i upoważnić odpowiednio przygotowanego kandydata do posługi nadzwyczajnego szafarza Komunii św. 3.

2. Proboszcz parafii lub rektor kościoła, po zasięgnięciu opinii innych kapłanów pracujących w parafii i Rady Duszpasterskiej, zwraca się pisemnie do Arcybiskupa Poznańskiego o upoważnienie kandydata do pełnienia posługi nadzwyczajnego szafarza Komunii św. Prośba winna zawierać:

    • nazwisko i imię, wiek, stan cywilny, wykształcenie i pełniony zawód kandydata;
    • uzasadnienie prośby.

3. Po ukończeniu studium przygotowawczego, w wyznaczonym przez siebie dniu Arcybiskup Poznański dokonuje podczas Mszy św. uroczystej promocji nadzwyczajnych szafarzy Komunii świętej.

4. Pierwsze upoważnienie będzie udzielane na okres jednego roku, a kolejne na czas określony przez Arcybiskupa Poznańskiego.

5. Przed każdorazowym przedłużeniem upoważnienia, na miesiąc przed upływem terminu ważności, proboszcz parafii może zwrócić się do Kurii Metropolitalnej z prośba o nie przedłużanie upoważnienia danemu szafarzowi do udzielania Komunii Świętej.

6. Udzielone przez Arcybiskupa Poznańskiego upoważnienie jest czasowe, dzięki czemu szafarz nadzwyczajny Komunii św. nie zobowiązuje się do tej posługi na całe życie. Dlatego po upływie oznaczonego czasu może on nie wyrazić gotowości na jej dalsze spełnianie, co należy uszanować. Mogą również zaistnieć poważne powody uniemożliwiające pełnienie posługi przed upływem określonego czasu jej trwania; w takim wypadku proboszcz lub rektor kościoła powiadamia o tym Kurię Metropolitalną, która podejmuje odpowiednią decyzję.

V. Wprowadzenie upoważnionego do posługi we wspólnocie

1. Posługa nadzwyczajnego szafarza Komunii św. dotyczy konkretnej wspólnoty parafialnej, dlatego w jedną z najbliższych niedziel po uroczystej promocji przez Arcybiskupa Poznańskiego winno nastąpić wprowadzenie do tej posługi.

2. Proboszcz lub rektor kościoła, przedstawi wiernym na każdej Mszy św. nowych szafarzy nadzwyczajnych, może odczytać dekret upoważniający, a w modlitwie powszechnej dołączyć okolicznościowe wezwania.

3. Wprowadzenie do posługi winno być okazją do pouczenia wiernych o specyfice zgromadzenia liturgicznego i o potrzebie różnorakich służb liturgicznych w tym także nadzwyczajnych szafarzy Komunii św. 4.

4. Posługę nadzwyczajnego szafarza Komunii św. upoważnieni mogą wypełniać tylko za zgodą i wiedzą miejscowego proboszcza.

 

SZCZEGÓŁOWE WSKAZANIA LITURGICZNE

VI. Strój liturgiczny nadzwyczajnych szafarzy Komunii świętej

1. Wprowadzenie ogólne do Mszału rzymskiego stwierdza: „Szatą liturgiczną wspólną dla duchownych posługujących wszystkich stopni jest alba, przepasana na biodrach paskiem, jeżeli nie jest uszyta w taki sposób, że przylega do ciała nawet bez paska. Jeżeli alba nie osłania dokładnie zwykłego stroju koło szyi, przed włożeniem alby należy nałożyć humerał” 5.

2. Powyższą zasadę należy zastosować również do nadzwyczajnych szafarzy Komunii św., gdy pełnią swoją posługę podczas Mszy św. Strój liturgiczny poleca się także poza Mszą św., gdy szafarz nadzwyczajny pełni służbę w szpitalach lub innych zakładach zamkniętych.

3. Kiedy szafarz zanosi Komunię św. do domu chorego, swoją posługę pełni w ubraniu cywilnym, ale odświętnym i poważnym.

VII. Zanoszenie Komunii świętej chorym

1. Zasadniczym obowiązkiem nadzwyczajnego szafarza Komunii św. jest pomoc w zanoszeniu Eucharystii chorym i niepełnosprawnym. Jest to pierwsza i najważniejsza okoliczność, dla której ustanowieni zostali w Polsce nadzwyczajni szafarze Komunii Św. Jest bowiem rzeczą oczywistą, że prezbiterzy nie mogą wykonywać tej posługi w niedzielę ze względu na obowiązki w kościele. Nadzwyczajni szafarze udają się więc do starszych i chorych parafii, by w ten sposób mogli oni w sposób pełny uczestniczyć w Eucharystii i tym samym łączyć swoje życie, radości i cierpienia z Ofiarą Chrystusa.

2. W przeddzień Komunii św. szafarz powinien odwiedzić chorego. W ramach duchowego przygotowania należy delikatnie zapytać czy pragnie przed Komunią św. przyjąć sakrament pokuty; jeśli tak, trzeba o tym powiadomić proboszcza lub innego duszpasterza. Takie odwiedziny będą potrzebne zwłaszcza w początkowym okresie zanoszenia choremu Komunii św. W czasie wizyty przygotowawczej, o ile zaistnieje taka potrzeba, należy poprosić domowników lub opiekunów chorego o odpowiednie przygotowanie mieszkania (stół należy nakryć białym obrusem, a na nim postawić krzyż i świece oraz szklankę czystej wody i łyżkę stołową do puryfikacji lub podania choremu). Jest wskazane, ażeby miejscowy duszpasterz wprowadził i przedstawił chorym nadzwyczajnego szafarza.

3. Celem podkreślenia związku Komunii św. chorego ze sprawowaniem Eucharystii przez wspólnotę parafialną, wskazane jest by nadzwyczajni szafarze otrzymywali Najświętszy Sakrament od celebransa pod koniec Mszy św. Przed końcowym błogosławieństwem kapłan przekazuje chorym specjalne pozdrowienie od wspólnoty.

4. Wielkim dobrodziejstwem, z którego wielu chorych chętnie korzysta jest radiowa transmisja Mszy św. Jest godnym polecenia, aby – gdy to jest możliwe – zanosić chorym Komunię św. pod koniec tej transmisji lub bezpośrednio po niej.

5. Szafarz zanosi Komunię św. do chorego w specjalnie do tego wykonanym naczyniu umieszczonym w odpowiedniej bursie, którą zawiesza na szyi. Bursa winna być widoczna w drodze, aby stanowiła znak rozpoznawczy dla napotkanych wiernych, którzy winni oddać hołd Chrystusowi Panu obecnemu w Najświętszym Sakramencie. Niosący Komunię św. nie rozmawia w drodze, ale w modlitewnym skupieniu uwielbia swego Pana i Boga.

6. Zwykły i skrócony obrzęd Komunii św. chorych udzielanej przez szafarza nadzwyczajnego znajduje się w księdze liturgicznej Sakramenty chorych. Obrzędy i duszpasterstwo 6. Inne śpiewy, teksty modlitewne i czytania biblijne można odpowiednio dobrać z tekstów liturgicznych danej niedzieli albo okresu liturgicznego.

VIII. Posługa nadzwyczajnego szafarza podczas Mszy świętej

1. Nadzwyczajny szafarz pomaga w rozdawaniu Komunii św. gdy przystępuje do niej większa liczba wiernych a brak jest zwyczajnych szafarzy, albo gdy szafarze ci mają przeszkodę innych ministeriów lub gdy stan zdrowia albo podeszły wiek utrudnia im udzielanie Komunii św. Kapłani i diakoni zatem nie mogą wyręczać się posługą szafarza nadzwyczajnego, sami nie rozdzielając Komunii św 7.

2. Przed Mszą św. nadzwyczajny szafarz powinien przygotować naczynia z hostiami do konsekracji i ustawić je na kredensie. Gdy nie ma innych ministrantów, on też zanosi je na ołtarz w czasie przygotowania darów. Podczas Mszy św. (ubrany w albę) zajmuje miejsce w prezbiterium lub tam, gdzie znajdują się pozostałe osoby pełniące funkcje liturgiczne. W żadnym przypadku nadzwyczajni szafarze nie powinni podczas Mszy św. znajdować się w zakrystii.

3. Liturgiczną funkcję nadzwyczajny szafarz Komunii św. wykonuje w następujący sposób: podczas śpiewu „Baranku Boży” podchodzi do ołtarza i klęka na oba kolana obok celebransa. O ile ze względów przestrzennych byłoby to niewygodne lub niemożliwe, może uklęknąć z tyłu lub z przodu ołtarza. Kapłan po przyjęciu Ciała i Krwi Pańskiej udziela Komunii św. szafarzowi nadzwyczajnemu. Może Jej udzielić pod obiema postaciami. Następnie kapłan podaje szafarzowi naczynie z postaciami konsekrowanymi i razem z nim rozdziela Komunię św.

Nadzwyczajny szafarz udziela Komunii św. w taki sam sposób, jak czynią to szafarze zwyczajni.

Po zakończeniu udzielania Komunii św. kapłan i szafarz wracają do ołtarza. Kapłan zanosi puszkę z Najświętszym Sakramentem do tabernakulum, po czym wraca do ołtarza i puryfikuje pateny i kielich, lub też gdy kapłan zanosi puszkę z Najświętszym Sakramentem do tabernakulum, szafarz nadzwyczajny puryfikuje w tym czasie pateny i kielich na kredensie. Jedynie w wyjątkowych wypadkach świecki szafarz zanosi puszkę z Najświętszym Sakramentem do tabernakulum. W takim wypadku przed zamknięciem drzwiczek przyklęka na jedno kolano, następnie wraca na swoje miejsce. Jeśli zachodzi potrzeba puryfikuje palce w naczyńku stojącym obok tabernakulum lub na kredensie.

Wprowadzenie ogólne do Mszału Rzymskiego zaleca konsekrować hostie do Komunii św. podczas Mszy św.: „jest rzeczą bardzo wskazaną, aby wierni przyjmowali Ciało Pańskie z hostii konsekrowanych podczas tej Mszy św., w której uczestniczą” 8. Jeżeli Komunii św. udziela się również z puszki znajdującej się w tabernakulum, przynosi ją do ołtarza kapłan podczas śpiewu „Baranku Boży”. Tylko wyjątkowo może to uczynić nadzwyczajny szafarz.

Nadzwyczajny szafarz może pomóc kapłanowi również podczas rozdawania Komunii św. pod obiema postaciami, gdy jest ona udzielana w przypadkach przewidzianych przez prawo. Jeśli przyjmujący Komunię św. piją bezpośrednio z kielicha, wówczas szafarz podaje kielich mówiąc: „Krew Chrystusa”; przyjmujący odpowiada: „Amen”. Po przyjęciu Krwi Pańskiej przez komunikującego ociera puryfikaterzem zewnętrzną stronę kielicha i po ostatnim komunikującym odnosi go na ołtarz stawiając na korporale. Jeśli natomiast Komunii św. pod obiema postaciami udziela się przez zanurzenie, wówczas szafarz trzyma naczynie z Hostiami usługując kapłanowi.

4. Zgodnie z zasadą podziału funkcji w zgromadzeniu liturgicznym nadzwyczajny szafarz Komunii św. nie powinien z zasady pełnić innych posług liturgicznych, np. lektora, kantora, komentatora, itp. Inną funkcję może pełnić wyjątkowo, gdy brak właściwych osób i ich czynności musiałby wykonać odprawiający kapłan.

 

+Stanisław Gądecki

Arcybiskup Metropolita Poznański

 

 

1. Por. Encyklika Jana Pawła II Ecclesia de Eucharystia, Poznań, 2003r., n. 22: „Kościół czerpie duchową moc dla wypełniania swojej misji z nieustannego uobecniania w Eucharystii ofiary Krzyża i z Komunii z Ciałem i Krwią Chrystusa. Tak więc Eucharystia jawi się jako źródło i jednocześnie szczyt całej ewangelizacji, ponieważ jej celem jest zjednoczenie ludzi z Chrystusem, a w Nim z Ojcem i z Duchem Świętym”.

2. Por KK 26, KL 45.

3. Por. KPK kań. 910, 228 i 230.

4. Por. Encyklika Jana Pawła II Ecclesia de Eucharystia, Poznań, 2003r., n. 22.

5. Por. Wprowadzenie do Mszału Rzymskiego, n. 298.

6. Księgarnia Św. Jacka, Katowice 1978, ss. 52-61

7. Por. Instrukcja Immense caritatis, w AAS 65 (1973), s. 265.

8. Wprowadzenie ogólne do Mszału Rzymskiego, n. 56.